Google+ Followers

вторник, 24 декабря 2013 г.

Владимер Клишевич. На Колыме. Койданава. "Кальвіна". 2013.






    Белорусский поэт Владимер Клишевич род. 27 февраля (13 марта) 1914 г. в дер. Чырвонадворцы Старобинской волости Слуцкого уезда Минской губернии Российской империи в крестьянской семье. В 1930 г. он окончил семилетку в Старобине и педагогические курсы в Слуцке, стал работать учителем. В 1933 г. окончил Рабфак при Белорусском Государственном Университете и поступил на литературный факультет Менского Высшего Педагогического Института, который не окончил, ибо в 1936г. был арестован, а в 1937 г. сослан на Колыму в Верхний Ат-Урях, откуда в августе 1939 г., вместе с Масеем Сяднёвым, был привезен в Менск на пересмотр дела. Впервые дни войны колонну заключенных, которую гнали из Менска в сторону Могилева, обстреляли немецкие самолеты, и поэтому Клишевичу удалось бежать. Служил помощником бургомистра в Слуцке, редактировал «Газэту Случчыны», в составе белоруской делегации ездил в Германию, после чего выступал в печати с восхвалением немецкого порядка. Его стихотворения были включены в коллективный сборник «Песьняры Случчыны» (1943). В 1944 г. Клишэвич отступил вместе с немцами в Германию, а в 1948 г. переехал в США, где в 1949 г. редактировал журнал «Беларус у Амэрыцы», затем работал преподавателем в одном из колледжей штата Индиана. Несколько раз приезжал в БССР, хвалил советский порядок, за что был раскритикован представителями белорусской эмиграции. Тогда же Владимир Клишевич решил вернуться навсегда в БССР, но смерть, наступившая 14 ноября 1978г. в Лос-Анджелесе, помешала этому.
    Алесь Баркоўскі
    Виктория Петрушкина






                                                                Владимер Клишевич
                                                                   НА  КОЛЫМЕ
                                                           (Воспоминания ссыльного)
    В СССР было три страшных лагеря. Их хорошо знал почти что каждый. Это: Соловки, Беломорканал и Колыма. Соловки получили черную славу на весь мир в 30-х годах; Беломорканал немного позже; а Колыма в 1937-38 годах. «Зевс большевистского литературного Олимпа М. Горький вместе с другими подхалимами, постарались строительство Беломорского канала показать в розовых красках, сознательно обходя молчанием то, что этот канал построен на костях тысяч заключенных, которые погибли от тяжелой работы и голода.
    Про Колыму и про строительство города Магадана неизвестным автором-заключенным сложена песня «Из далёкого Колымского края...», которая обошла весь Советский Союз.
    Колымские лагеря получили свое название от реки Колымы, которая течет в Северный Ледовитый океан. Это огромное пространство на тысячу километров от Охотского моря на запад, от реки Индигирки, от гор. Магадана до Северного Ледовитого океана, хранит в себе несметное множество золотых богатств. Кроме золота на Колыме добывают еще и другие ценные металлы. Неподалеку от Магадана есть залежи каменного угля.
    Направляясь из Владивостока на Колыму, на север по Охотскому морю, вы попадаете в бухту Нагаево. Тут, в двух километрах от бухты, начиная от 1932 года, руками заключенных строился новый город под названием Магадан. Сначала там стояли только палатки заключенных, а уже в 1940 году это был город. В 1932 году начали прокладывать гравийную дорогу на северо-запад от Магадана. Эта дорога в 1936 году была закончена и уже по ней на автомашинах отвозили людей даже на самые дальние прииска. На Колыме было три промышленных предприятия: северное, южное и юго-западное. Самым дальним от Магадана было северное управление.
    На Колыме, кроме основного промысла - добычи золота, занимаются и сельским хозяйством. Но вся беда в том, что поздняя весна и ранняя осень не дают дозреть хлебу, поэтому в совхозах больше всего разводят животных.
    В конце сентября выпадает снег и начинается зима, которая с огромными морозами стоит почти до апреля. В течение всей зимы не бывает оттепели. Газета «Советская Колыма» в январе 1940 года сравнивала температуру Сибири, Северного Ледовитого океана и Колымы. Самые холодные показатели принадлежали Колыме. В декабре и январе на приисках ОГПУ морозы доходили до -50-60 градусов. Зимой там почти круглые сутки ночь, но зато летом наоборот. В мае на Колыме ночи почти нет. Не успеет зайти солнце, ждешь, что вот-вот станет темно, смотришь - 12 часов ночи, можно еще читать газету, а через некоторое время уже снова солнце всходит.
    На Колыме есть своя красота. Летом белые колымские ночи, а зимой северное сияние. Там много золота. Заключенные ходят по нему. Но их не радует, ни золото, ни белые ночи, у них только одна мысль: как бы, ни быть голодным. Вы только и слышите разговоры про хлеб, как дешевле купить, где достать «по блату», а где даже и украсть. Кто не ведал голода, тому тяжело представить, что значит быть голодным. Морозы -50 градусов, а голодный человек обменивает хорошие валенки на худые с придачею куска хлеба, отдает свой новый, только что полученный бушлат и штаны, чтобы не только не быть голодным, за кусок хлеба снимают последнюю рубашку.
    С каждым годом на Колыме с продуктами становится все хуже и хуже. Зимой 1939-40 гг. тулупов никто не видел, на зиму давали одну пару валенок, зачастую изношенных. Подшивать их не было чем. Поэтому подшивали мешками и простынями. В валенок через дырку собака пролезет, а валенок залатанный простынею. Не успеешь выйти за ворота лагеря, как уже вылезает портянка. Сотни людей отмораживали ноги, руки, носы. Пачка махорки стоила 50-60 рублей, литр спирта - 800-1000 рублей, а лагерник зарабатывал за месяц 2-3 рубля, а иные даже оставались в долгу. В столовой варили ржавую затирку, да и та часто была без соли. Хлеба не подвозили и часто давали только по 200 грамм в сутки. Люди не могли работать, а план должны были выполнять. Администрация приисков все это хорошо видела, но ее это не беспокоило. Заключенные больше чем другие почувствовали на своей спине войну с Финляндией в 1939 году, которая продолжалась только 2-3 месяца.
    На приисках работали только мужчины, а женщины в совхозах. Большинство заключенных Колымы политические. Режим суровый, особенно от конца 1937 года. Политические работали только на тяжелых земляных работах. Даже тех, которые раньше работали в лагере по своей специальности, послали в забой. Доктора, скажем, на прииске нет, а в забое есть заключенный профессор-хирург, но ему запрещено работать по своей специальности, ибо он контрреволюционер, фашист.
    Везде заняли административные посты бытовики - «друзья народа» - так их иронично обзывали политические заключенные. Эти воры, убийцы по профессии, натравливались администрацией на политических заключенных. Что только хотели то и делами эти «друзья» с людьми. Били, мучили, отнимали последнюю копейку, последний кусок хлеба. А если попробуешь пожаловаться, то больше уже никогда этого не захочешь. Десятниками, учетчиками, промывальщиками, а зачастую и бригадирами были бытовики. Им давали лучшую одежду, назначали лучшие бараки (политические жыли отдельно в брезентовых палатках), лучше кормили, водили в кино, проводили политические беседы, одним словом «перевоспитывали» социально «близкий» элемент. А этот социально «близкий» еще больше воровал, если работал па базс либо в ларьке.
    Бывали частые случаи, что после обеда заведующий столовой либо повар, тоже бытовики, спрашивает, кто останется работать на кухне: носить воду, дрова, мыть котлы и др. Находится два-три человека, идут, работают. Был договор, что накормят и дадут кусок хлеба. Работу закончили. Выходит уже совсем другой и спрашивает: чего ждете? Те отвечают, что работали на кухне и что они ждут, чтобы их покормили. Этот хватает черпак и с семиэтажным матом бежит «кормить» котриков - как там звали политических. За ним выбегает еще человека четыре, догоняют, валят в снег и начинают бить, куда попало и как попало. Работяги со столовой едва приходят в палатку. Больше уже они никогда не пойдут зарабатывать свой хлеб в столовой.
    Каждый политический согласился бы ехать куда попало, чтобы только не быть, на Колыме, ибо там терял всякую надежду на возвращение к своей семье. А как не потерять? Ежовщина прокатилась по Колыме (с мая по декабрь 1938 г.) еще в более суровом обличье, чем в других лагерях. Сколько тысяч матерей ждут своих сыновей, дети родителей, но никогда они не дождутся? Никто не придет проведать их неизвестную могилу. Только огромный черный ворон пролетит, да и тот на Колыме очень редкий гость, да зимние холодные ветра, со снегами над могилами умерших, пропоют им печальную песню.
    На смену старому руководству Колымы пришло новое. Начальником УСВИТЛ (Управление Северо-Восточных Исправительных Трудовых лагерей) НКВД был назначен Гаранин. С прибытием нового начальства началась свистопляска на Колыме под названием гаранинщина. Правда, после этого, как эти люди закончили грязное дело, их также попросили «на отдых».
    Гаранинщина на Колыме - это самая жестокая расправа с политическими. Все политические, которые отбывали срок либо кому оставалось 2-3 года, получали новую добавку по 10 лет. Всем инкриминировался один шаблонный проступок: «За контрреволюционный саботаж».
    В это время в Магадане был наш Прищепов, бывший нарком земледелия БССР. Он отбыл свой срок, побыл месяца два вольным, а после его снова арестовали и направили в Минск. В 1939 г. Прищепов сидел в Минской тюрьме. Когда меня привезли с Колымы 14 августа 1940 г. в Минскую тюрьму, так там довелось увидеть людей, которые сидели в одной камере с Прищеповым.
    1 мая 1938 г. в забое политические не работали: их собрали отдельно у палатки, поставили охрану НКВД и никуда не пускали два дня. Так же было и 7 ноября 1938 г.
    Однажды я встретился в одной бригаде с доктором, который окончил Ленинградский медицинский институт. Ему сначала дали пять лет, и послали на Колыму. Оставалось добыть две недели. Но его забирают снова на новое следствие, где он пробыл семь месяцев. Вот что рассказал этот живой свидетель, который очутился снова в лагере:
    - Нас, несколько человек, бросили в деревянное строение, где не было ни печей, ни кроватей, - рассказывал он. - Раздели, оставив только нижнее белье. На улицу не выпускали. На сутки давали одни раз баланду. Летом еще можно было как-нибудь жить, но подошла зима с -50 - 56-градусными морозами. Каждый день люди замерзали десятками. Просили воды, хватали снег, а им ничего не давали, их мучили, все допрашивали: где и когда организована контрреволюционная организация среди лагерников? Надежды никакой не было на жизнь, но и умирать не хотелось. Зимой мы ложились один на одного и по очереди грелись. Ко всему человек может привыкнуть. Я, как доктор, на смерть людей смотрел более спокойно. Но когда одной ночью проснулся, посмотрел на самого близкого своего друга, с которым несколько часов перед сном разговаривал, пощупал его пульс - не бьется, взялся за пальцы рук и ног - холодные. Тут и меня охватил неописуемый ужас. Я, может, если бы не был доктором, так давно уже лежал бы под сопкой, а так вот еще таскаю тачку.
    - Как только закончилось следствие, нас ночью начали выгонять на работу. Кто ж из нас мог что-то делать, сами падали без ветра, а тут работай, бьют, заставляют. И вот пришла мысль, как только будем работать днем, убегу, чтобы больше не мучиться. Хоть и знал, что убежать такому измученному - совсем невозможное дело, но настроился убегать. Редко кто убегал с Колымы, даже имеющий продукты, а я осмелился голодный идти в дорогу. Хотя наперед знал, что все зря, но пошел - голод, издевательства толкнули на это. Пусть меня убьют, но я не останусь больше здесь, думал я. Нас выгнали работать на бутару. Я, улучив момент, отошел за насыпь, чтобы не видел охранник и... пошел. Через некоторое время очутился в хвойном лесу. Солнце пекло, сил не хватало сделать даже шаг. Что делать? Я отошел с дороги шагов на 20 в лес, прилег отдохнуть. Среди леса была такая тишина, что, кажется, тут никогда еще не ступала нога человека. Я был необычайно счастлив, как никогда в жизни, что сам собою распоряжаюсь, что хочу то и делаю, никто меня не заставляет...
    - О, свобода, свобода, как ты дорого стоишь и как нужно уметь ее ценить.
    - А голод не дает покоя, ягод еще нет, листьев также, ничего кроме травы да мха. Вдруг, слышу, кто-то неподалеку едет. Я вышел не дорогу. Вижу, олень, запряженный, и на возу сидит женщина. Что случилось тогда со мной и теперь не могу разъяснить, но когда олень ближе подошел ко мне, я вдруг бросился ему навстречу, схватил его голову и начал живого грызть, чтобы оторвать кусок мяса... Женщина, с перепугу, начала кричать, а я, бросив оленя, подбежал к ней и начал показывать ей руками, что хочу есть. Она меня быстро поняла, достала кусок какой-то гнилой рыбы и дала мне. Не помню, как ел, ибо еще никогда ничего в жизни не ел с такой жадностью, как эту гнилую червивую рыбу, что дала якутка. Через некоторое время к повозке подошел хозяин. Жена ему про все рассказала. Он достал одну лепешку и дал мне. Хозяин понимал немного по-русски и спросил меня, есть ли у меня курево. Я вытряс последнюю махорку из кармана. Закурили, а якут за это еще дал две лепешки. На мой вопрос, может ли он подвести, он ответил, что нет, ибо его могут за это арестовать. Отойдя на несколько шагов в лес, я перекусил и уже никуда не пошел, остался ночевать на этом месте. Утром меня разбудили три охранника, которые отправились меня ловить. Снова повели назад в лагерь. За этот побег я три месяца просидел в РУРе (Рота усиленного режима), а после направили в бригаду на работу. Вот какая история была в моей колымской жизни.
    - ...Такая история в моей колымской жизни была, - повторил он, не слыша моего вопроса. Я еще раз спросил. Доктор показал рукою на перебитую челюсть и выбитые все передние зубы. Потом показал пальцем на одно и другое ухо, кивнул головою в знак того, что он ничего не слышит.
    /На Калыме. Успаміны выгнанца. // Голас вёскі. Менск. № 38. 31 кастрычніка 1942./
    /На Калыме. Успаміны выгнанца. // Газэта Случчыны. Слуцак. № 27. 12 верасьня 1943./
    /На Калыме. Успаміны выгнанца. // Беларускі работнік. Бэрлін. № 20-21. 14 траўня 1944./
    /На Колыме. (Воспоминания ссыльного) // Кыым. Дьокуускай. № 5. Олунньи 4 к. 1997 с./

                                                                         ЗВАНЫ
                                                        Чаму так клічуць хораша яны,
                                                        На вежы цэркаўнай забытыя званы?
                                                        Вячэрні час. Марозная зіма,
                                                        Гуляючых людзей па вуліцы няма...
                                                        Ізноў званы... Душы гудзе адказ:
                                                        Зьвіняць званы ўжо апошні раз.
                                                            1931 год.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 31./

                                                                         ВАСІЛЁК
                                                        Я іду дарогай, дзе красуюць нівы,
                                                        Каласамі збожжа шле паклон здалёк.
                                                        Пакланіўся нізка ад душы шчасьлівы
                                                        У калосьсі дымным сіні васілёк.
                                                        Прамільгнула думка аб зялёным лесе,
                                                        У якім я змалку гадаваўся, рос.
                                                        I хадзіў дарогай пад акорды песьняў,
                                                        Што краналі сэрца і душу да сьлёз.
                                                        Усьміхайся, любы, покуль вочы сьвецяць,
                                                        I цябе шчасьлівым я не назаву,
                                                        Пражывеш нядоўга ты на белым сьвеце,
                                                        Покуль серп халодны зьніме галаву.
                                                        Эх, балюча бачыць залатую восень,
                                                        А яшчэ балючай, што прыйшла зіма.
                                                        Нарадзіцца з сэрцам, мабыць, давялося,
                                                        А цяпер паслухаў — дык яго няма...
                                                            Менская турма, ліпень, 1937
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 20./

                                                                           ЖУРАЎЛІ
                                                        У блакіце восені з крыкам паплылі,
                                                        Родны край пакінуўшы, сумна жураўлі.
                                                        Сонца ў срэбра глянула позьняе расы,
                                                        Ціха аддаляюцца птушак галасы.
                                                        Галасы даносяцца ўсё радзей, радзей.
                                                        Патанулі крыльлі іх у сіняй вадзе.
                                                        Вядуць гоман з водамі асака, чарот.
                                                        Туманамі сьцелецца сінява балот.
                                                        Я стаю і думаю, а на сэрцы сум.
                                                        Ой, куды я цяжкае гора панясу?
                                                        Вербы з болем журацца, гледзячы ў ваду.
                                                        Вецер жоўтай замецьцю з поўначы падуў.
                                                        У блакіце восені з крыкам паплылі,
                                                        Родны край накінуўшы, сумна жураўлі.
                                                            Менская турма, жнівень. 1937
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 21./

                                                                                  ГУСІ
                                                        Праляцелі гусі па-над цёмным борам,
                                                        Смутак заранілі ў сінія прасторы.
                                                        Праляцелі гусі па-над чыстым полем...
                                                        Дзе ты, маё шчасьце? Дзе ты, мая доля?
                                                        Ой, вазьміце, гусі, з сабой на хвіліну,
                                                        Бо ў мурох я гэтых без пары загіну.
                                                        Запытаў у іх я аб сабе нясьмела:
                                                        - Ці не разам з вамі шчасьце паляцела?
                                                        Не сказалі слова, замаўчалі самі.
                                                        Гаманілі сумна сосны з верасамі...
                                                            Мінская турма. верасень. 1937
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 22./

                                                                               * * *
                                                        Мне ў няволі жыцьцё надаела,
                                                        Сьмерць прыму, як збаўленьне ад мук.
                                                        Лепей сам на душу сваю й цела
                                                        Налажу пальцы скованых рук.
                                                        Шчасьце людзям даецца на сьвеце
                                                        Вельмі рана, і толькі раз.
                                                        Тое шчасьце прызначана дзецям;
                                                        Няма шчасьця дзіцячага ў нас.
                                                        Час крылатаю птушкай імчыцца.
                                                        Ой, куды вы, гады, леціцё?
                                                        Я хацеў бы ізноў нарадзіцца,
                                                        Каб пабыць хоць часіну дзіцём.
                                                        Без пары маладосьць адляцела.
                                                        Не заві ты яе, не заві!
                                                        Як душа разлучылася з целам,
                                                        З гэтых дзён маё сэрца ў крыві.
                                                        Пей жа, вецер, халоднай Сібіры!
                                                        Пей, праклятая й ты, Калыма!
                                                        Душу з сэрцам ніхто не памірыць,
                                                        Калі болей душы ўжо няма.
                                                        Непатрэбна нічога мне болей...
                                                        Досыць плакаць і годзе сьпяваць!
                                                        Я хацеў бы, каб толькі на волі,
                                                        На Радзіме сваёй паміраць.
                                                        Лёс хай зараз памерці прымусіць -
                                                        На калені не стану прад ім.
                                                        Маю веру ў жыцьцё Беларусі
                                                        Не адыме у сэрцы маім.
                                                        Час ляціць... і шалёная сіла
                                                        Мяне гоніць па сьмерць з даўніх пор,
                                                        Я ўжо проста стаю над магілай,
                                                        Бо сягоньня душою памёр.
                                                        Коні скачуць над белаю пенай,
                                                        Капытоў чую д’ябальскі стук...
                                                        Лепей сам на душу сваю й цела
                                                        Налажу пальцы скованых рук.
                                                            Калыма, прыіск Верхні Ат-Урах.
                                                            Студзень, 1939 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 23-24./

                                                              БЕЛАРУСКАМУ НАРОДУ
                                                        Ты паслухай, народ, аб чым песьня пяе,
                                                        Ты ярмом быў скаваны вякамі.
                                                        Дык бяры ты жыцьцё сёньня ў рукі свае,
                                                        Каб сыны ня былі жабракамі.
                                                        Усё багацьце тваё, што вякамі зьбіраў,
                                                        Рабавалі ў цябе чужаніцы.
                                                        Век чужым ты касіў, век чужынцам араў,
                                                        Сіл ня меў ты ад іх бараніцца.
                                                        Што хацелі, рабілі з табою яны,
                                                        Быў бы ты у ярме яшчэ й сёньня...
                                                        Сьпяць далёка твае дарагія сыны
                                                        Пад сьнягамі Сыбіры сьцюдзённай.
                                                        Горкі плач па сынох у краіне ня сьціх,
                                                        Незабыты дзень чорны, як сажа.
                                                        Ой, далёка ісьці на магілу да іх,
                                                        Каб паслухаць, што мёртвы раскажа.
                                                        Азірніся вакол на разбураны край,
                                                        На дзядоў тваіх сьцёртыя межы...
                                                        Усё багацьце сваё ты сабе забірай,
                                                        Бо табе яно толькі належыць.
                                                        Сам народ заўсягды сваё шчасьце куе.
                                                        Край збудуеш сваімі рукамі.
                                                        Дык бяры ты жыцьцё сёньня ў рукі свае,
                                                        Каб сыны ня былі жабракамі,
                                                            27. 7. 1942 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 11-12./

                                                                                * * *
                                                        На Усходзе хмары чорныя праходзяць,
                                                        Праліваюць мора і крыві, і сьлёз.
                                                        Плакаў я учора аб сваім народзе,
                                                        Думаю сягоньня пра ягоны лёс.
                                                        Залятаў у думках да дзядоў у госьці,
                                                        Паглядзець яшчэ раз, як явы жылі.
                                                        Ды ў трывозе б'ецца маё сэрца штосьці
                                                        Аб мінулым, слаўным роднае зямлі.
                                                        Ой, былі ня казкі, ой, былі ня мары...
                                                        Слава Беларусі ўздоўж і ўшыр плыла,
                                                        Беларус калісьці слаўна гаспадарыў,
                                                        Беларусь калісьці вольнаю была.
                                                        Паляцелі віхры, наляцела бура,
                                                        Без пары сарвалі твой ружовы цьвет,
                                                        І жыла ты доўга сумна і панура
                                                        Толькі ў песьнях славу тваю помніць сьвет.
                                                        Ворагі надоўга кінулі ў няволю.
                                                        Беларусі-Маці славы дзень патух.
                                                        Плакала, ой, горка, плакала ад болю,
                                                        Што так моцна цела закаваў ланцуг.
                                                        Закрывалі праўду, каб унук ня ведаў,
                                                        Закрывалі доўга ясны бляск зары.
                                                        Эх, устаньце, унукі, паглядзець на дзеда,
                                                        На яго магутнасьць даўняе пары!
                                                        Разагнеце плечы, распусьцеце крыльлі!
                                                        Узьляцеце горда сокаламі ўвысь!
                                                        Як любілі мову, як народ любілі,
                                                        Зашумеце славай, як дзяды калісь!
                                                        І сказалі ўнукі: — Колькі сілы хваціць
                                                        За народ, за праўду сэрца аддамо,
                                                        Каб на целе нашай Беларусі-Маці
                                                        Ня вісела болей цяжкае ярмо.
                                                        На Усходзе хмары чорныя праходзяць,
                                                        Праліваюць мора і крыві, і сьлёз.
                                                        Плакаў я учора аб сваім народзе,
                                                        А сягоньня бачу сьветлы яго лёс.
                                                            20. 6. 1942 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 13-14./

                                                                            * * *
                                                        Выйду ў поле на родны палетак,
                                                        Песьню дзіўную чую здалёк...
                                                        На галоўцы вянок тваёй з кветак
                                                        I цьвіце у вянку васілёк.
                                                        Косы русыя, белыя грудзі.
                                                        Голас будзіць налі, сенажаць...
                                                        — Хто такую дзяўчыну ня будзе
                                                        Усёй душою і сэрцам кахаць?
                                                        Я люблю стройны стан твой дзявочы,
                                                        Сам бы стаўся тады я такі,
                                                        Як гараць твае любыя вочы,
                                                        Як гараць у ваччу аганькі.
                                                        Я люблю сінявокую тую,
                                                        Што расьсеяла ў сэрцы зіму.
                                                        — Дай цябе я хоць раз пацалую,
                                                        — Дай цябе я хоць раз абдыму.
                                                        Не адчуў я на сьвеце нідзе так,
                                                        Каб каханьне разьлівам ракі
                                                        Прыкавала так сэрца да кветак,
                                                        Дзе цьвітуць сярод іх васількі.
                                                            17. 5. 1942 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 15./

                                                                            * * *
                                                        Учора краскамі разгубленай душы
                                                        Вясна жыцьця майго адкрасавала,
                                                        Каб боль грудзей і сэрца заглушыць.
                                                        Няхай братоў загінула нямала
                                                        За волю Бацькаўшчыны ў змрочны час,
                                                        Як у краі няволя панавала —
                                                        Агонь душы цяпер гарыць у нас,
                                                        У целе ёсьць хоць змучаная сіла.
                                                        Устань, народ! Каб волі сьвет ня згас,
                                                        Каб зноў к табе не надыйшла магіла.
                                                            23. 7. 1942 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 16./

                                                                      НОЧ
                                                        Запылала у гневе Карона
                                                        На увесь неабсяжны прастор,
                                                        Каб спаліць грозны меч Арыёна
                                                        Пералівам мігаючых зор.
                                                        Пояс зьняў з сябе рыцар суровы —
                                                        Войстры меч над Каронай павіс...
                                                        Пакаціліся зорак галовы
                                                        Залацістымі зьнічкамі ўніз.
                                                        Мог ён толькі здалёку разгледзець,
                                                        Як засмучаны лёсам бяды
                                                        З песьняй сумнай паплыў белы Лебедзь
                                                        У сінеючых хвалях вады.
                                                        Меч халодны гарыць Арыёнаў...
                                                        Кволы сьпеў лебядзіны заціх.
                                                        У расе срэбных кропель Карона
                                                        Мые косы праменьняў сваіх.
                                                            12. 8. 1942 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 18./

                                                              ПАЭТУ — ЗМАГАРУ
                                                        Сьпі, паэт, на далёкім усходзе
                                                        Там, дзе песьняў табе не пяюць,
                                                        Дзе ніхто да цябе ня прыходзіць,
                                                        Каб наведаць магілу тваю.
                                                        Бо там родных няма — усе чужыя,
                                                        — А каму ты патрэбен чужым?
                                                        Толькі ўзімку мяцеліца вые
                                                        На тваім адзінотным крыжы.
                                                        Без пары зачыніліся вочы,
                                                        Сьветлых дзён дачакацца ня змог.
                                                        Перастаў назаўсёды ты крочыць
                                                        Праз каменьні жыцьцёвых дарог.
                                                        Больш ніколі цябе не пабачыць...
                                                        Доўгім цягам няветлівых год
                                                        Ты тут зносіў зьнявагу, няўдачы
                                                        За свой родны, нявольны народ.
                                                        І няма каго болей паклікаць,
                                                        I няма каму слова сказаць...
                                                        Ой, мой любы Валодзя Хадыка,
                                                        Ці ж так рана табе паміраць?
                                                        Ня сумуйце, запалыя грудзі,
                                                        Што прыйшлося за праўду стаяць,
                                                        Бо за гэта цябе не забудзе
                                                        Беларусь дарагая твая.
                                                        Край! красуй маладосьцю сягоньня.
                                                        Песьняй звонкай хай слава зьвініць!
                                                        Беларусі ня быць у палоне!
                                                        Беларусі рабыняй ня быць!
                                                            13. 4. 1942 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 29-30./

                                                                             * * *
                                                        Сьлёзы ліліся з вачэй на чужыне,
                                                        Плакаў самотна бядак.
                                                        Думаў заўсёды аб роднай краіне —
                                                        Сьлёзы ліліся з вачэй.
                                                        Кроўю аплакаў свой лёс у няволі.
                                                        Сэрцам пракляў ланцугі.
                                                        Выйсьця ня бачачы з пекла ніколі,
                                                        Кроўю аплакаў свой лёс.
                                                        Сьлёзы ліліся і вачэй адзінокіх,
                                                        Плакаў забыты усімі.
                                                        Думаў заўсёды пра край свой далёкі —
                                                        Сьлёзы ліліся з вачэй.
                                                            1942 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 32./

                                                                 ТРЫЯЛЕТ
                                                        Гады згубіў я маладыя,
                                                        Яны ня вернуцца ніколі.
                                                        Далёка дзесь на чужым полі,
                                                        Гады згубіў я маладыя.
                                                        Хай мару я аб лепшай долі,
                                                        Хай сьняцца дні мне залатыя,
                                                        Гады згубіў я маладыя,
                                                        Яны ня вернуцца ніколі.
                                                            19. 11. 42 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 34./

                                                                              * * *
                                                        Прамінуць учора дзён суровых сьлякаць
                                                        Па дарозе сьлізкай я ніяк ня змог,
                                                        Вось таму я змушан песьнямі аплакаць
                                                        Горкія няўдачы пройдзеных дарог.
                                                        Выйду рана з дому. Абніму каліну,
                                                        Раскажу ёй ціха аб сваёй бядзе,
                                                        Што далёка дзесьці маладосьць пакінуў,
                                                        Што яе ніколі не знайду нідзе.
                                                        Не кажы, каліна, аб маім ты горы;
                                                        Не хачу, каб чулі родныя палі.
                                                        Няхай вецер з імі аб другім гаворыць,
                                                        Толькі мне хай сэрца аднаму баліць.
                                                            15. 3. 43 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 33./

                                                                           ВЕЧАР
                                                        Сонца схавалася ў сьветлыя захаду хмары,
                                                        Толькі мячамі праменьняў яркі гарыць небасхіл;
                                                        Дзесьці далёка дзявочыя звонкія песьні
                                                        Рэхам даносяцца к цёмнаму лесу з палёў.
                                                        Скончыў і працу сваю селянін на балоце:
                                                        З граблямі бабы, мужчыны з касамі
                                                        Шнурам гусіным дахаты ідуць.
                                                        Там, па дарозе, павольным ступаючы крокам,
                                                        Цягнуцца ў вёску сытых чароды кароў.
                                                        Зелень навокал пакрылі багатую землю.
                                                        Лісьцямі дрэвы і збожжа калосьсем,
                                                                                                            гнучыся ад ветру,
                                                        Шлюць прывітаньне людзям і жывёле.
                                                            9. 7. 43 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 38./

                                                                             ЖЫЦЬЦЁ
                                                        Ноч адыйшла. Паказалася сонца —
                                                        Мы сустракаем шчасьлівыя дзень.
                                                        Холад прайшоў і вясна наступіла,
                                                        Глянеш — і цёплае лета прайшло...
                                                        Так і жыцьцё чалавека праходзіць:
                                                        Быў маладым, раптам старасьць спаткала,
                                                        Толькі пасьпееш назад азірнуцца — ...
                                                        Скажаш: „Ня ўбачыў, як хутка пражыў” ...
                                                            Ліпень, 1943 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 39./

                                                                         ПЭНТАМЭТРЫ
                                                        Людзям жаданьні прыходзяць надзвычай марудна:
                                                        Праца і час — хутка прыблізяць да іх.
                                                        Прагнасьць вялікая лёгкай і таннай нажывы
                                                        Рана ці позна усё ж кару знаходзіць сабе.
                                                        Шчасьце ня тое, у жыцьці хто ня падаў ніколі,
                                                        Шчасьце — хто змог, упаўшы падняцца ізноў.
                                                        Вечна маўчаньне вялікія родзіць ідэі на сьвеце,
                                                        Словам магутным ніяк нельга яго замяніць.
                                                        Толькі ты зробіш дабро чалавеку ў цяжкую хвіліну,
                                                        Гэта аплаціць табе ён платай праклёну і зла.
                                                        Людзі паднімуць на славу цябе аж да неба,
                                                        Людзі і кінуць у гразь, славу тваю аплююць.
                                                        Жыць чалавеку бяз мэты і цяжкіх змаганьняў —
                                                        Век свой дарэмна пражыць, радасьць жыцьця
                                                                                                                                   не адчуць.
                                                            1942-43 г.г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 40./

                                                                            ГЁТЭ
                                                        Да нас прыйшоў ён праз стагодзьдзі
                                                        З вялікай існасьцю жыцьцёвай.
                                                        Жыве ягоная ў народзе
                                                        Магутнасьць розуму і слова.
                                                        Стаяць жывыя пэрсанажы
                                                        Перад людзьмі вялікіх лікаў,
                                                        З іх кажны слова сваё важыў,
                                                        Калі куды жывога клікаў.
                                                        Любіць жыцьцё вялікі вучыць,
                                                        Яно ёсьць мудрасьці аснова,
                                                        Таму паэта няўміручы
                                                        Сваім магутным вечным словам.
                                                            24 жніўня, 1943 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 41./

                                                                       ГIНГО *)
                                                        Я гляджу на зялёныя лісьці,
                                                        Бачу вобраз у думках таго,
                                                        Хто і сёньня жыве, як калісьці,
                                                        Чыя памяць унукам — гінго.
                                                        Паглядзі, як хвіліны праходзяць!
                                                        Час прыносіць жывым нябыцьцё...
                                                        Той шчасьлівы, хто вечна ў народзе
                                                        Бачыць сілы, красу і жыцьцё.
                                                            Ваймар, 20. 5. 43 г.
                                     *) Гінго — японскае дрэва, якое у Ваймары пасадзіў Гётэ.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 42./

                                                                               * * *
                                                        Цябе, Бэрлін, я зараз пакідаю,
                                                        А ўсю тваю суровую красу,
                                                        Як цьвет садоў квітнеючага маю,
                                                        У родны край шчасьліва панясу.
                                                        Мой родны край, у прошласьці расьпяты,
                                                        Шумяць твае багатыя палі!
                                                        Гарыць агонь і помсты, і адплаты
                                                        За сьлёзы й кроў, што людзі пралілі.
                                                        Шчасьлівы я, што у муках не загінуў
                                                        Сярод сьнягоў паўночнае тайгі.
                                                        Далёкі шлях з Камчаткі да Бэрліну
                                                        Быў для мяне занадта дарагі.
                                                        Цябе, Бэрлін. я зараз пакідаю,
                                                        А ўсю тваю суровую красу,
                                                        Як цьвет садоў квітнеючага маю,
                                                        У родны край шчасьліва панясу.
                                                            Май, 1943 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 43./

                                                                               * * *
                                                        Пацалуй мяне раз, каб агонь не пагас
                                                        Назаўсёды ў хвіліну растаньня.
                                                        І надыйдзе той час, будзе шчасьцем для нас,
                                                        Мы сустрэнемся зноў на спатканьне.
                                                        А цяпер мне пара... Ярка зоры гараць...
                                                        Паглядзі на сьвятое міганьне.
                                                        Выплыў месяц якраз над ракой на папас
                                                        І Вэнэра прыйшла на гуляньне.
                                                        Пацалуй жа хоць раз, каб агонь не пагас
                                                        Назаўсёды ў хвіліну растаньня.
                                                        I надыйдзе той час, будзе шчасьцем для нас,
                                                        Мы сустрэнемся зноў на спатканьне.
                                                            15. 9. 1943 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 44./

                                                                 НЯ  БУДЗЬ  АДЗІНОКІМ!
                                                                              ГАЗЭЛА
                                                        Як страшна быць на сьвеце адзінокім!
                                                        Шапталі хвалі людзям адзінокім.
                                                        Няхай душу у няволі абакралі,
                                                        Я ўсё ж ня быў ніколі адзінокім!
                                                        Я чуў, як пелі песьню мора хвалі:
                                                        „Наперад кроч — ня будзеш адзінокім!
                                                        Наш мужны кліч душу людзей запаліць
                                                        І з іх ніхто ня будзе адзінокім!
                                                        Гараць жыцьця цудоўныя каралі...
                                                        Ня бачыш іх — ты станеш адзінокім!”
                                                           15. 9. 1943 г.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 45./

                                                           З  АМАР  ХАЙЯМА
                                                        Няма вышэй,
                                                            Як верш сьвяты Карана.
                                                        Чытаюць як яго?
                                                            — І рэдка й неаддана.
                                                        Цябе ж, бліскаючы
                                                            Уздоўж кубка верш,
                                                        Чытаюць вечарам
                                                            І днём, і заўтра рана.
                                                                        *
                                                        Жыцьцё людзей —
                                                            Мучэньні заўсягды.
                                                        Не мінаваць
                                                            Народжаным бяды.
                                                        Хто не радзіўся,
                                                            Той, каб нашы мукі ведаў
                                                        Ніколі б ён
                                                            К нам не пайшоў сюды.
                                                                       *
                                                        Хто паміраў
                                                            Аб тым ужо ня чуць.
                                                        Ці з іх назад
                                                            Вярнуўся хто-нібудзь?
                                                        Нічога ня кідай
                                                            У карчме ты гэтай —
                                                        Назад ня зьвернешся —
                                                            Аб гэтым не забудзь.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 46./

                                                                    З  МЭТЭРЛІНКА
                                                        Паўліны белыя, прыгожыя паўліны,
                                                        Паўліны белыя кідалі сумны дзень.
                                                        Я бачыў іх праз сонны сёньня дзень —
                                                        Уцякалі белыя на сонныя даліны.
                                                        Кідалі белыя затомлены свой дзень,
                                                        Ішлі да сонных водаў цёмнае раўніны.
                                                        Я чуў, як белыя кідалі сумны дзень,
                                                        Ішлі да сонных дзён бяссонечнай гадзіны.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 47./

                                                                         З  КАТУЛА
                                                                         ДА  ЦЭЗАРА
                                                        Аніяк ня імкнуся табе спадабацца я, Цэзар,
                                                        Або уведаць які чалавек белы ці чорны ты сам.
                                                                         ДА  ЦЫЦЭРОНА
                                                        Марк Тулій, ты зацямніў прамоўцаў найлепшых,
                                                        Патомкаў Ромула цяперашніх, мінуўшых,
                                                        Што у будучыню йдуць. I дзякуе табе
                                                        Б’ючы чалом, Катул, паэта брыдкі,
                                                        Нагэтулькі нягодны ён паэта,
                                                        Наколькі, Тулій, ты найлепшых забаронца.
                                      /Песьняры Случчыны. Збор вершаў. Слуцак. 1943. С. 47./





  


  
                                                                    РАНІЦА
                                       Беларуская Тыднёвая Газэта ў Нямеччыне.
                                             (3 сьнежня 1939 — 21 сакавіка 1945)

                                                             Ул. КЛІШЭВІЧ
                                                     Даслала Ніна Леўковіч
    [Ніна Леўковіч (літаратурны псэўданім Ніна Раса) нарадзілася 20 сакавіка 1916 г. у в. Шані Міхайлаўскай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні Расейскай імпэрыі. Скончыла Віленскую беларускую гімназію, вучылася ў Віленскім унівэрсытэце, сябра Беларускага студэнцкага саюзу. З восені 1939 г. настаўнічала на Пружаншчыне. Ад 1941 г. жыла ў Бэрліне, дзе пабралася шлюбам зь Міколам Абрамчыкам (беларускі грамадзкі й палітычны дзеяч, публіцыст, Прэзыдэнт Рады БНР). Працавала ў газэце “Раніца” і Беларускім камітэце самапомачы у Бэрліне. Памерла 27 студзеня 2004 г. у прадмесьці Парыжу Вілепэнт.]

                                           КАРЭСПАНДЭНЦЫЯ  СА  СЛУЧЧЫНЫ
    Ніжэй мы зьмяшчаем карэспандэнцыю й матэрыялы з далёкае Случчыны, куды ўжо сягае наша газэта. Праўда, мала й магчыма нерэгулярна але, усё-ж, яна туды трапляе. Для нас ёсьць вялікай радасьцю навязаць сувязь зь беларускімі сіламі ў Слуцку й мы з свайго боку будзем старацца, каб яна не парывалася, а паглыблялася.
    У. Клішэвіч, які нам прыслаў гэтыя матэрыялы - гэта беларускі паэт, які часта друкуе свае вершы на балонках менскіх беларускіх часапісаў. Ён асабліва многа перацярпеў за бальшавіцкіх часоў, бо быў сасланы ў бальшавіцкі канцлягэр. Спадзяёмся, што аўтар нам будзе падсылаць і далей свае матарыялы, а, пакуль што, дзякуем за атрыманае.
    Рэд.
                                           ПАВАЖАНЫ  СПАДАРУ  РЭДАКТАРУ!
    Многа разоў я чуў, што ў Бэрліне выходзіць нашая родная беларуская газэта “Раніца”, але ніколі я яе ня бачыў і ня трымаў у руках.
    І вось сяньня выпадкова атрымаў нумар “Раніцы” за 25 сьнежня 1942 г. № 47-48 (112). Зь вялікаю цікавасьцю прачытаў увесь нумар ад пачатку да апошняга слова.
    Многа разоў думаў я даслаць у рэдакцыю “Раніцы” свае успаміны, або вершы, але зрабіць гэта ня было, амаль што ніякай магчымасьці. Перасылаць празь Менск у Бэрлін матарыялы надта цяжка.
    Таму свае вершы і ўспаміны я друкаваў выключна ў “Беларускай Газэце” і “Голасе вёскі”. Зараз выпадкова сустрэў чалавека, які з Слуцку едзе ў Бэрлін. Вось я і рашыў даслаць Вам свой ліст і, як кажуць, пазнаёміцца.
    Шмат прыйшлося; прылажыць намаганьняў, каб выпускаць газэту ў слуцкай акрузе. Але ўжо ўсё зроблена. Праект газэты адвезены ў Прэсавае выдавецтва ў Прэсавае выдавецтва г. Менску.
    На гэтым тыдні чакаем, што атрымаем дазвол і тады прыступім да выпуску газэты. Газэта носіць назоў “Газэта Случчыны”. Мяркуем выпускаць два рызы на тыдзень.
    З Случчыны шмат людзей друкуюць свае вершы на старонках   “Беларускай Газэты” і “Голасу вёскі”. У нас існуе літаратурны гурток; амаль што кажную нядзелю сябры гуртка.зьбіраюцца й абгаварваюць свае творы.
    У “Беларускай Газэце” і “Голасе вёскі” часта зьяўляюцца вершы Ларысы Геніюш. Мы з цікавасьцю сочым за кажным новым вершам, які зьяўляецца на старонках нашых газэт.
    Я лічу, што пасьля нашай пісьмовай сустрэчы будзем знаёмы і надалей яшчэ болей пазнаёмімся. Наш літаратурны гурток надта жадае мець сувязь з рэдакцыяй “Раніцы”.
    Таму я прашу Вас асабіста, як рэдактара, дасылаць нам “Раніцу”, бо яна ў нас рэдкі й выпадковы госьць. Як толькі мы будзем  выпускаць сваю газэту, мы не забудзем Вам яе дасылаць. Мы заўсёды зможам абменьвацца артыкуламі.
    На першы раз дасылаю Вам два вершы “Актава”, і “Ой чаму ў вас, тужлівыя ліпы?.. Жадаю супрацоўнікам “Раніцы” найлепшага ў Вашым жыцьці й плённай працы на карысьць нашай Бацькаўшчыны - Беларусі.
    З пашанай да Вас Ул. Клішэвіч.
                                                                  -----               -----
                                                                           * * *
                                                        Ой, чаму ў вас, тужлівыя ліпы,
                                                        песьня суму заўсёды адна?
                                                        Няхай я кубак роспачы выпіў,
                                                        праглынуўшы атруту да дна...
                                                        Няхай я з акалелай душою
                                                        вечна восень у сэрцы нашу,
                                                        каб знайсьці хоць хвіліну спакою
                                                        і парадаваць гэтым душу.
                                                        Сьняцца ноччу Сібіры завеі,
                                                        сьніцца мне чорных дзён Калыма -
                                                        край, дзе людзі губляюць надзеі,
                                                        край, дзе людзям ратунку няма...
                                                        Толькі ўбачу, як золата сьвеціць –
                                                        паўстае мёртвых целаў гара,
                                                        паўстаюць іх галодныя дзеці,
                                                        і крывёй на мэталю гараць.
                                                        Хто малюнкі зьнішчэньня забудзе!
                                                        на ратунак жыцьцё не заві...
                                                        Страшным робіцца золата людзям,
                                                        што гарыць пералівам крыві.
                                                        Ня сумуйце, васеньнія ліпы,
                                                        калі радасьць мая нявідна...
                                                        Кубак роспачы ўчора я выпіў,
                                                        праглынуўшы атруту да дна.
                                                            10. 1. 43.
                                                                        АКТАВА
                                                        Бяры сваё, але трымай надзею,
                                                        і вер, што ты народжаны, каб жыць.
                                                        Ніколі ў полі краскі не радзеюць,
                                                        калі над імі вецер прабяжыць.
                                                        Любі жыцьцё, любі яго завею...
                                                        У сэрцы сум яны тваім разьвеюць
                                                        І скажуць так: “Далёка не хадзеце,
                                                        бо шчасьце тут, у нашым сьпелым жыце”.
                                                            13. 9. 42.
                                                        /Раніца. № 4 (116). 24 студня 1943./
                                                                               МУЗА
                                                        На дарозе чакала магіла...
                                                        Бачыў гора у цяжкай бядзе.
                                                        Ты са мною ў няволю хадзіла –
                                                        не пакінуў цябе я нідзе.
                                                        З нараджэньнем ты волі ня мела,
                                                        Сумны голас твой рана заціх.
                                                        Таргаваць не хадзіла ты целам –
                                                        так, як музы паэтаў другіх.
                                                            Менская турма. Студзень 1941
                                                     /Раніца. № 15 (127). 11 красавіка 1943./
                                                                ЛІСТ  ІЗ  СІБІРЫ
                                                        Напісаў-бы я многа аб долі
                                                        І сваёй і знаёмых сваіх,
                                                        Толькі ліст мой не дойдзе ніколі,
                                                        Каб сказаць табе слова аб іх.
                                                        Я нявольнікам край свой пакінуў...
                                                        Боль трывожны душы ня уціх,
                                                        Ды таму, што Радзіму Краіну
                                                        Сэрцам болей любіў за другіх.
                                                        Завязьлі мяне надта далёка,
                                                        Дзе мароз ды па пояс сьнягі,
                                                        Дзе стракоча зімою сарока,
                                                        Ды надзьмута лятае сьнягір.
                                                        Край чужы і халодны бясконца
                                                        Прытуліў шмат да чорных грудзей
                                                        Тых, хто кінуў паўдзённае сонца,
                                                        Хто к жыцьцю меў хоць кроплю надзей.
                                                        Адусюль тут прыгнаныя людзі:
                                                        Беларус, украінец, якут...
                                                        Кожны зь іх аб надзеях забудзе,
                                                        Напаткаўшы магілу вось тут.
                                                        Толькі бура начамі завые
                                                        І заплачуць ад болю сьнягі –
                                                        Устаюць мярцьвякі, як жывыя,
                                                        Каб парваць на сабе ланцугі.
                                                        А як толькі пачне жаласьлівы
                                                        Вецер песьню сьпяваць на гальлі -
                                                        Успамінаю я родныя нівы
                                                        і прыбраныя у кветкі палі.
                                                        Прыгадаю цябе. Засумую...
                                                        На зямлю упадуць кроплі сьлёз...
                                                        Не знайсьці мне радзіму другую
                                                        Даражэй, дзе радзіўся і рос.
                                                            Слуцак. 13. 1. 43.
                                                                            АДКАЗ
                                                        Твае лісты зь Сібіры атрымала
                                                        і цяжка мне даваць на іх адказ.
                                                        І многа слоў і слоў занадта мала,
                                                        Каб перадаць якое гора у нас.
                                                        Ты зьнік, мой сын, і нават болей году
                                                        я ведаць не магла пра твой суровы лёс.
                                                        Чакаючы штодня твайго дамоў прыходу,
                                                        я мора праліла з вачэй гарачых сьлёз.
                                                        Каб ведаў ты ў якім я зараз горы,
                                                        і слоў няма пра гора расказаць.
                                                        Ніхто цяпер са мною не гаворыць,
                                                        ніхто на зойдзе у хату пагуляць.
                                                        Ня толькі ў нас цябе, мой сын, нястала –
                                                        перанясьці я не магла бяды,
                                                        бо хутка брата ГПУ забрала
                                                        і выслала Бог ведае куды.
                                                        Не зразумець нікому гэтай страты,
                                                        Каго знайсьці хто-б мне сыноў вярнуў?!..
                                                        Як адпраўляць было мне вас із хаты –
                                                        Лягчэй жывой лажыцца у труну.
                                                        Ой, ня сустрэну вас, саколікі, нідзе я!
                                                        За што цяпер мне гэткую бяду?
                                                        Прапала уся цяпер мая надзея
                                                        нідзе я вас, сыночкі, не знайду.
                                                        Чаму нясьці такое гора маці?!...
                                                        Ды што аб ім магу сказаць каму...
                                                        Ня хваціць сіл, мой дарагі, ня хваціць,
                                                        каб гору там дапамагчы твайму.
                                                        І як мне быць? Якой дарогай крочыць?
                                                        Цяпер ужо ня ведаю й сама...
                                                        Па вас, сыны, я выплакала вочы
                                                        і нават сьлёз больш у мяне няма.
                                                            Слуцак, 15. 01. 43 г.
                                                           ЦЬВЕРДЫМ  КРОКАМ
                                                        Напаткаў я даўно тую восень,
                                                        якой панцыр на сэрца пашыў,
                                                        каб прайсьці па крывавым пакосе
                                                        цьвёрдым крокам халоднай душы.
                                                        Каб людзей разбудзіць звонам сталі
                                                        паднявольным жыцьцём хто заснуў,
                                                        каб жывыя шчасьліва усталі
                                                        сустракаць і цяпло і вясну.
                                                        Няхай будзе тужлівая восень
                                                        яшчэ радасьць у сэрцы тушыць
                                                        трэба йсьці па крывавым пакосе
                                                        цьвёрдым крокам халоднай душы.
                                                            Слуцак, 13. 2. 43.
                                                    /Раніца. № 16-17 (127). 18-25 красавіка 1943./
                                                                ПРАМІНУЦЬ  УЧОРА...
                                                        Прамінуць учора дзён суровых сьлякаць
                                                        на дарозе сьлізкай я ніяк ня змог,
                                                        вось таму я змушан песьнямі аплакаць
                                                        горкія няўдачы пройдзеных дарог.
                                                        Выйду рана з дому. Абыму каліну,
                                                        раскажу ёй ціха аб сваёй бядзе,
                                                        што далёка дзесьці моладасьць пакінуў,
                                                        што яе ніколі не знайду нідзе.
                                                        Не кажы, каліна, ты аб маім горы;
                                                        не хачу, каб чулі родныя палі.
                                                        Няхай вецер зь імі аб другім гаворыць,
                                                        толькі мне хай сэрца аднаму баліць.
                                                    /Раніца. № 26-27 (138-139). 11 ліпеня 1943./
                                                            РАЗЬВІТАНЬНЕ
                                                        Ярка ў небе сьвяцілі зоры,
                                                        Выў у вёсцы суседняй сабака.
                                                        і чуваць было –хтосьці гаварыць,
                                                        і чуваць было – нехта заплакаў.
                                                        Хваляваньне... Цяжкія усхліпы...
                                                        Разьвітаньне... Паданьне рукі...
                                                        Шапацелі васеньнія ліпы
                                                        Лісьцем жоўтым ля ціхай ракі.
                                                        - Ну, бывай... Не пабачым ніколі...
                                                        Адзінотай жыцьцё пацячэ...
                                                        Моцна сьціснула сэрца ад болю,
                                                        Пакаціліся сьлёзы з вачэй.
                                                        Затуманіўся позірк у горы,
                                                        Цьвет зары асыпаўся макаў.
                                                        І чуваць было - хтосьці гаворыць
                                                        I чуваць было -   нехта... заплакаў.
                                                            8-га сьнежня 1943.
                                                         /Раніца. № 6 (168). 6 лютага 1944./
                                                                            * * *
                                                                                 Арыстаху Кроту.
                                                        Магутны Бог сьвяцільнікі разьвесіў,
                                                        Прыбраў зямлю ў радасныя краскі.
                                                        Зь вясёлым тварам залацісты месяц
                                                        Да долу кідае праменьняў ласкі.
                                                        І на пялёстках расьцьвілой шыпшыны
                                                        У пералівах яркіх чырваньню гарыць
                                                        Як кроў на твары маладой дзяўчыны,
                                                        Прамень далёкае нябеснае зары.
                                                        Бляск зораў неба заўжды таямнічы.
                                                        Вянок прыроды ў вечным харасьцьве
                                                        Над намі зьзяе мудрасьцю вялічы,
                                                        Упрыгожыўшы зямлю і навокал сусьвет.
                                                        І ня мінаю я з жывучымі людзьмі
                                                        Прыроды хараства і не праходжу міма.
                                                        Гары, вянок чароўных зор над намі,
                                                        Ня гаснучы красой ніколі над Радзімай!
                                                            10 студзеня 1944 г.
                                                         /Раніца. № 8 (170). 20 лютага 1944./
                                                                          * * *
                                                        Быў і я маладым калісьці,
                                                        Толькі хутка прабеглі гады.
                                                        Сыпле вецер пажоўклае лісьце
                                                        У васеньнія лужы вады.
                                                        За вакном цемната і маркота,
                                                        Плача вечар у гольлі бяроз.
                                                        Так і хочацца крыкнуць: Хто там
                                                        Песьню суму з сабою прынёс?
                                                        Восень медзьдзю услала дарогу,
                                                        Свой адзначыўшы прыход.
                                                        Таму сэрца маё трывогу
                                                        Спатыкае ў трыццаты год.
                                                        І цяпер я зьбіраюся плысьці,
                                                        Ня пытаючы болей, куды.
                                                        Сыпле вецер пажоўклае лісьце
                                                        У васеньнія лужы вады.
                                                            4-га кастрычніка 1943.
                                                        /Раніца. № 9 (171). 27 лютага 1944./






Отправить комментарий