Google+ Followers

четверг, 5 ноября 2015 г.

Кузьма Чорный. Аксенины следы. Койданава. "Кальвіна". 2015.



    Кузьма Чорный
                                                                 АКСЕНИНЫ  СЛЕДЫ
    Всю жизнь он был плотником и еще не оставлял топора. Вот и сейчас он отправился плотничать на все лето в Минск, на большую стройку. Дома осталась одна Аксеня, младшая дочь. Три старшие давно уже были замужем.
    Из дома вышел в воскресный день. Аксеня была в новом платье из вишневого бархата. Он привез ей бархат прошлой осенью, вернувшись из Минска. Это платье Аксеня надевала только в торжественные минуты. Для танцев у нее было синее шелковое платье, было еще зеленое платье и темное, и вышитое — из тонкого белого полотна. Аксеня была большая франтиха.
    Такой и сохранилась она в памяти отца — веселая, нарядная, смешливая, с густыми волосами, которым, казалось, тесно было под пестрой косынкой.
    — Ты, Аксеня, за огородом смотри, — сказал он ей на прощанье.
    — Когда у меня что недосмотрено было? — как бы обиделась она. — А тебе незачем ходить па работу. Жил бы себе тихо дома.
    — А что я дома буду делать?
    — Ну, так хоть кури меньше, а то кашляешь.
    Дорогой, вспоминая свою Аксеню, он думал, как вернется к ней в сентябре. Но вышло иначе, возвращаться пришлось через неделю. Он спешил в свой родной угол, и сердце его тревожно билось. Километров двадцать удалось проехать на какой-то попутной машине, но немецкая бомба разнесла машину, и сам он чудом остался жив. Изо всех сил старался он скорей добраться домой. Ему представлялась одинокая, беспомощная Аксеня, которую могут жестоко обидеть. Он шел три дня то глухими тропинками, то ржаным полем, то лесом. Над его головой пролегали немецкие самолеты, часто видел он на земле убитых женщин и детей, слышал артиллерийскую канонаду. Война уже гремела вокруг.
    Солнце стояло еще довольно высоко, когда он дошел до последнего поворота лесной дороги. Столетние сосны шумели своим вечным ровным шумом, успокаивающим душу. Минутное забытье нашло на человека. Появилось смутное ощущение, что родной угол встретит сто прежней своей привычной обыденностью, что все пережитое было кошмарным сном. Он быстро дошел, почти добежал до последней сосны. С этого места открывался весь поселок — три улицы, мельница, мостик через речку, два деревянных двухэтажных дома, две кузницы и новая придорожная гостиница, возле которой ежедневно останавливался автобус. Но когда он глянул туда, где был поселок, — будто темная пелена заволокла ему глаза: все было черно, сожжено, разбросано, сломано, изуродовано. Едва доплелся он до родного пепелища. Вместо своего дома увидел одни головешки, из-под них еще курился дымок.
    — Где Аксеня? — было первым его словом. Никто из соседей этого не знал. Во время пожара от немецких бомб сюда спустился парашютный десант. Немцы стреляли из автоматов, убивали людей. Потом обошли еще не сгоревшие дома и скрылись в лесу. Многие видели, как немцы увели с собой несколько женщин. Была ли среди них Аксеня, — никто сказать не мог. Поздно ночью мимо пожарища, по шоссейной дороге прошли немецкие танки. К утру все стихло. А когда взошло солнце, — пели лесные птицы, таяла от летней жары смола на соснах...
*
    Кондрат Пилипчик долго блуждал около своего обгоревшего дома. Потом он исчез. Прошла осень, наступила зима. Один здешний человек возвращался пешком домой издалека, куда его немцы загнали, было, на работу. Он плелся в свой поселок и в придорожной деревне увидел Кондрата Пилипчика. Тот стоял во дворе одной хаты, прислонившись плечом к дереву, курил и кашлял. Увидев человека из своей местности, рванулся к нему и быстро заговорил:
    —Браток, не слышно ли чего про Аксеню? Может быть, какие следы есть?
    Человек ничего не слышал про Аксеню, и Кондрат Пилипчик, опустив глаза в землю, молча стал скручивать новую папиросу. Человек принес в родные места новость, что Кондрат живет у своей старшей дочери и что курит он не табак, а какие-то листья, очень постарел, кашляет больше прежнего и как будто стал заикаться, а может быть, ему просто стало трудно говорить.
                                                                             * * *
    Комендант этой глухой волости Эмиль Кубке был назначен сюда в середине зимы. Прошлым летом он как-то отличился при высадке десанта в этих местах, попал на глаза начальству, был затем ранен, после чего прихрамывал, и его  назначили сюда комендантом. Он испытывал наслаждение при мысли, что все эти люди отданы в полную его власть и что он может с каждым из них делать все, что захочет. Никогда в своей жизни не имел он власти ни над кем, будучи до войны мелким чиновником. И теперь он упивался властью. Был он лыс, любил поговорить, и когда люди слушали его, опустив глаза в землю, он думал, что это только страх или сознание своего ничтожества перед ним, такой высокой и выдающейся личностью.
    В начале весны он выписал себе из Германии жену. Эльза была моложе его, совсем молодая, и он не вполне ей доверял. К ее приезду комендант приготовил много такого, что должно было привести ее в восхищенье и расположить к нему. Эмиль Кубке преподнес жене шесть туго набитых чемоданов. Эльза действительно пришла в восторг. Она теперь сразу стала такой богатой франтихой, какой никогда не была. Ей очень понравилась эта незнакомая страна, где даже ее Эмиль получил чин коменданта и неограниченную власть над людьми. Больше всего она восхищалась вышивками на полотняных платьях.
                                                                            * * *
    Поздней весной Кондрат Пилипчик появился в родных местах. Он стал таким старым, и казалось невероятным, что еще год назад этот человек плотничал в полную силу. Был он сгорбленный, молчаливый, кашель душил его непрерывно, и он уже совсем не курил. Казалось, человек онемел от той, одному ему знакомой боли, которая незаметно тлела в душе. Он пришел сюда пешком, с можжевеловой палкой в руках, и долго стоял перед заросшими лебедой и щавелем, обгоревшими обломками своего дома. Сквозь кучу камня пробивалось какое-то упорное растение, но к чему было человеку смотреть на него? Как и раньше, перекликались в лесу пташки, но эти голоса не трогали его.
    Осторожно и боязливо спрашивал Кондрат:
    — Об Аксене ничего не слыхать? Людей здесь осталось немного. Маленькие дети за год очень выросли. Кондрат Пилипчик бродил, будто одеревенелый. Никто здесь никому ни на что не жаловался, но все молча чего-то ждали.
    Па пятый день пришел полицейский и повел Кондрата к Эмилю Кубке. Кондрат узнал полицейского. Это был Симон Шалудько.
    —Зачем ты меня ведешь? — равнодушно спросил Кондрат. — Разве ты не знаешь меня?
    — Для коменданта ты новый человек, — ответил Шалудько, — иди!
    Все чувства у Кондрата давно уже были притуплены, он спокойно шел к комендантскому дому. Это было здание школы. Крыльцо сделано его, Пилипчика, руками. Шалудько проводил старика через дом коридором и вывел на дворик.
    Эмиль Кубке, без мундира, в подтяжках сидел за столиком под ветвями развесистой груши. Эльза, молодая и медлительная в движениях, вышла из дома вслед за Кондратом. Он увидел ее и вдруг остановил па ней свой взгляд, и глаза его загорелись, засветились, ожили. Все лицо его содрогнулось всеми своими чертами. Кондрат Пилипчик не видел ничего, кроме этой белокурой немки. Эльза была в белом вышитом полотняном платье.
    — Аксенино платье! — проговорил, заикаясь, Кондрат Пилипчик. Лицо его побледнело, потом покраснело, и он двинулся к Эльзе. С диким криком бросилась она в дом. Старик вбежал на крыльцо, изо всех сил рванул дверь. Всем своим существом он ждал одного: чтобы попалось под руку что-нибудь тяжелое, чтобы убить, уничтожить немку. Испуганный Эмиль Кубке уже бежал за Кондратом и выстрелил ему в спину. Кондрат упал мертвый при входе в коридор.
    О его смерти узнали в тот же день. Одна женщина, которую несколько раз заставляли мыть полы в доме коменданта, рассказала, что она видела, как немка франтит в вишневом аксенином платье. Другая видела на немке вышитое аксенино платье. Третья женщина с плачем рассказала, што у немки зеленое шелковое платье ее младшей дочери.
    По землянкам, по уцелевшим гумнам — везде, где только жили люди, шел разговор об аксениных платьях и об убийстве ее отца. И вдруг все вырвалось наружу, все, что до сих пор люди таили про себя. Будто только сейчас в полной мере дошли до сознания тоска и скорбь по убитым близким, по изуродованным детям. Было похоже, что до сих пор люди не могли опомниться от внезапной грозы и только теперь пришли в сознание. Женщины заголосили по детям, по хатам, по всему тому, что было прежде и чего не стало теперь.
    ...С заречной стороны пришел челочек и рассказал, как на прошлой неделе умер и его мальчик, которого полицейский избил кулаками. Пришли еще двое из местечка и рассказали, что перед самой зимой Аксеня была найдена мертвой в их лесу. У одного из этих людей немцы убили брата. Под вечер прошел слух, что полицейские без гроба и тайком, чтоб никто не видел, закопали Кондрата Пилипчика за комендантским домом на кочковатом выгоне.
    После заката солнца па старой пароконной бричке возвратилась откуда-то домой Эльза Кубке. Она была в зеленом платье и за нею верхом ехал Симон Шалудько, который старался не смотреть людям в глаза. Одна женщина крикнула:
    — Сука! Скоро ли опухнут твои ноги в туфлях моей сестры?
    Оказалось, что двое из местечка и заречный человек не ушли домой, а остались тут. Когда стемнело, на прошлогоднем пожарище начала собираться толпа. Заречный шел впереди. Все видели, как он достал винтовку на огороде из травы. Он сказал, чтобы люди шли к комендантскому дому только тогда, когда дом начнет горсть.
    Ждали долго. Комендантский дом загорелся после полуночи. Шесть полицейских выбежали из него и увидели что седьмой, стоявший на страже, лежит мертвый. Мужчины дали залп из винтовок. Четверо полицейских упали, двое бросились бежать. За ними погнались мужчины. Толпа женщин с кольями, с вилами бросилась к дому. Отстреливаясь из револьвера, Эмиль Кубке старался прорваться сквозь толпу и ранил двух женщин. Тяжелый кол с размаху опустился на его голову. Он зашатался, но удержался на ногах и побежал, было, в сторону кочковатого выгона. Эльза, в том же зеленом платье, выскочила из охваченного пламенем дома и побежала вслед за Кубке. Но Кубке скоро упал, споткнувшись о кочку. Его закололи вилами. Эльза побежала к лесу, кричала и выла, слыша, как толпа женщин гонится за ней. В лесу она стала метаться между соснами и вдруг пропала в темноте.
*
    Заречный человек расставил всех широким кругом. Через час стало светать, и тогда заметили Эльзу, сидящую на старом дереве. Грудью и лицом прижалась он к стволу. Ее острые плечи дрожали. Обезумневший взгляд бегал по лицам людей, собравшихся внизу, под деревом.
    — Слезай, немецкая сука!
    Она вздрогнула и поползла выше. Камни полетели ей вдогонку, один попал в затылок. Она стала оседать па сучья. Одна женщина стала на нижний сук и ударила ее вилами по спине. Эльза оторвалась от ствола, зацепилась зеленым платьем за сухие ветви и повисла вниз головой. Толпа стояла вокруг.
    Взошло солнце, и заречный человек привел откуда-то Симона Шалудько. Один из местечка сказал, обращаясь к толпе:
    — Теперь все за мной, в третий заречный лес, кто хочет взять оружие мужчины и женщины! И слушаться меня.
    Симон Шалудько хотел упасть па колени, но его толкнули вперед.
    Через несколько минут это место опустело. К вечеру, перед закатом солнца, появились тучи, поднялся ветер. К ночи собрался дождь. Зашумел лес. Слышен был скрип ветвей, опустившихся под тяжестью окоченевшей Эльзы в зеленом платье. Волосы ее обвисли, и вся она качалась в такт скрипящим ветвям.
    Перевод с белорусского А. Сверановской.
    /Социалистическая Якутия. Якутск. 29 сентября 1942. С. 2./

                                                                      СПРАВКА



    Николай Карлович Романовский (Кузьма Чорны) – род. 11 (24) июня 1900 г. в фольв. Борки Слуцкого уезда Минской губернии Российской империи, в крестьянской семье.
    Окончил Тимковичское народное училище, в 1916-1919 гг. обучался в Несвижской учительской семинарии. В 1923 г. поступил на литературное отделение педагогического факультета Белорусского государственного университета и в том же году в газете «Савецкая Беларусь» были опубликованы его первые произведения под псевдонимом Кузьма Чорный. С 1923 г.— член литературного объединения «Маладняк», в 1926 г. перешёл в литературное объединение «Узвышша». С 1934 г. член Союза писателей СССР.
    14 октября 1938 г. был арестован и был заключён в Менскую тюрьму, где провёл 8 месяцев, в том числе 6 месяцев — в камере-одиночке. С 1941 г. в эвакуации, работал в газете «Раздавім фашысцкую гадзіну».
    В 1944 г. вернулся в Минск, где и умер 22 ноября 1944 года.
    Литература:
    Рагуля А. У.  Чорны Кузьма. // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік ў 6 тамах. Т. 6. Мінск. 1995. С. 282-284.
    Махнач Т. М.  Чорны Кузьма. Бібліяграфія [На рускую мову. Аксенины следы: (Рассказ) / пер. А. Сверановская // Труд. 1942. 29 июля.] // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік ў 6 тамах. Т. 6. Мінск. 1995. С. 289.
    Белла Пушистая-Гредитор,
    Койданава

                                                                ПРИЛОЖЕНИЕ

    Кузьма Чорны
                                                            АКСЕНІНЫ СЬЛЯДЫ
                                                                              I
    З некаторага часу ён пачаў адчуваць на сваіх плячах свае пяцьдзесят сем год. Раніцамі, пасьля сну, ён падоўгу адкашліваўся, часамі ўночы балелі ў яго ступні ног. Але ўдзень ён нязьменна быў рухавы, і ўсялякае недамаганьне праходзіла. Усё сваё жыцьцё ён быў цесьляром і сякеры не выпускаў з рук і дагэтуль. Ён многа курыў, гэта была яго старая прывычка, і яго самая маладзейшая з дачок — дваццацігадовая Аксеня — заўсёды была нездаволена, што ён многа курыць. Ён і сам ведаў, што ад гэтага ў яго кашаль, але ён не мог паслухаць сваёй Аксені: яна не разумела, што адвыкнуць ад папяросы яму нялёгка.
    Год таму назад ён выбраўся з дому на цэлае лета пад Менск на вялікія цясьлярскія работы. Аксеня асталася адна дома. Усё было ў яго ў ладу. Тры старэйшыя дачкі былі даўно ўжо замужам, у іх былі ўжо дзеці. Ён думаў вярнуцца дадому над месяц верасень. Выходзіў ён з дому апаўдні ў нядзелю. Аксеня была ў новай сукенцы з вішнёвага аксаміту. Летась увосень, калі ён вярнуўся з работы ў Менску, ён прывёз ёй гэты аксаміт. І гэтую сваю дарагую сукенку яна надзявала толькі ў якія-небудзь важныя хвіліны. На танцы ў яе была сукенка з сіняга шоўку. У яе была яшчэ зялёная сукенка, была яшчэ і цёмная. А была яшчэ і з тонкага белага палатна, вышываная. Вышывала яна сама. Аксеня была вялікая франціха і, калі прыходзіла з работы з поля ці з агародаў, адразу мылася, скідала старую зьлінялую сукенку і пераадзявалася ў новую. Такая і асталася Аксеня ў бацькавай памяці назаўсёды — вясёлая, прыбраная, гаварлівая і з густымі валасамі, якім, здаецца, цесна было пад улюбёнай яе стракатай хусьцінкай.
    — Ты ж глядзі тут, каб агарод хаця быў дагледжаны, — сказаў ёй на разьвітаньні бацька.
    — Калі гэта ў мяне было што недагледжана? — быццам бы пакрыўдзілася яна.— А табе няма ўжо чаго хадзіць, па гэтых работах. Жыў бы сабе ціха дома.
    — А што я дома буду рабіць?
    — Дык хоць куры менш.
    І ўсю дарогу, і пасьля ўсе дні ён думаў пра сваю Аксеню. Ён думаў, што не ўбачыць яе да верасьня, аж выйшла інакш. Ужо не больш як праз сем дзён ён браўся назад у свой родны кут, і сэрца яго калацілася ад трывогі. Кілямэтраў дваццаць ён яшчэ праехаў на нейкай спадарожнай машыне, але раптам нямецкая бомба разьнесла машыну на кавалкі, і трэба было дзівіцца, як ён сам астаўся жывы. Шафёр быў мёртвы і парваны на кавалкі, яго ж адкінула далёка з дарогі ў мокры лог, і гэта выратавала яго. Звыш як дзьве гадзіны ён ляжаў на мокрай зямлі ў нейкіх імшыстых куп’ях, пасьля паволі здолеў падняцца і пайсьці. І чым больш ён ішоў, тым больш варочалася да яго звычайная рухавасьць. З усіх сіл ён стараўся хутчэй дайсьці дадому і ратаваць сваю Аксеню. У гэтыя моманты страшнай адзіноты, больш, як калі раней, яму здавалася, што Аксеня адна будзе вельмі бездапаможная, што яна яшчэ не ведае практыкі жыцьця, яна можа падпасьці пад злую крыўду. Ён ішоў тры дні глухімі сьцежкамі — то паміж жыта полем, то лясамі. Ён часта бачыў над сваёй галавой нямецкія самалёты, часта бачыў на зямлі пабітых жанчын і дзяцей. У адным месцы яму сказалі, што ў тым лесе, праз які ён думаў ісьці, сядзіць нямецкі дэсант, і ён абышоў лес і даў вялікага круга. Вайна ўжо грымела навакол яго. Ужо ён чуў артылерыйскую кананаду, ужо спатыкаў раненых чырвонаармейцаў, ужо начамі неба гарэла зямнымі пажарамі і ўсё траслося ад разрываў бомбаў. Зэнітныя набоі рваліся на даляглядзе ў небе, і здавалася, што маланка ідзе з зямлі ў неба. Вялікая трывога, неспакой гналі яго нястомна наперад, і праз чорныя засьцілы страшнага смутку ў яго душы вырысоўваліся карціны таго роднага месца, дзе ён радзіўся і дзе прайшло ўсё яго жыцьцё, дзе даўно ўжо ўвабраліся ў сілу пасаджаныя ім дрэвы, дзе ў такім доглядзе стаяў родны яго і яго Аксені дом. Ён успомніў, што за домам, дзе пры лесе пачынаўся поплаў, праз насыпанае кучай дробнае каменьне прарасла з зямлі, выбілася наверх і зацьвіла цыбатая кветка сьцеблаватага жоўтага малачайніку. На першай ад яго дома хвоі даўно ўжо навальніца ададрала тоўстую галіну, і тое месца зацягнулася нарастам высахлай на ветры смалы. І на бярозе, напэўна, ужо льга знайсьці першы жоўты лісток: першы жоўты лісток па бярозе зьяўляецца вельмі рана. Усё гэта раптам выступіла на паверхню душы і павялічвала яго смутак. Дзіўная рэч, але ў гэты момант у яго вырастала цьмянае адчуваньне таго, што родны яго кут спаткае яго ранейшай сваёй звыклай звычайнасьцю. Ён вылічыў час і рэштку дарогі і думаў дайсьці дадому якраз перад захадам сонца.
    Аднак жа сонца яшчэ стаяла даволі высока, калі падышоў ён да апошняга павароту лясной дарогі. Тут было ўсё ціха. Стагоднія хвоі шумелі адвечным сваім роўным шумам і ўціхамірвалі душу. Момантнае забыцьцё найшло на чалавека. Можна было падумаць. што ўсё, што было ў душы дагэтуль, было пражытым ужо кашмарным сном. Ён шпаркай хадой дарваўся да апошняй лясной хвоі: адтуль відзён быў увесь пасёлак — тры вуліцы, млын, масток праз рэчку, два драўляныя двухпавярховыя дамы, дзьве кузьні і новая прыдарожная гасьцініца, каля якой кожны дзень спыняўся аўтобус. Шасэйная дарога праходзіла паўз самы пасёлак. Як толькі ён глянуў здалёк па гэтае месца — быццам бы цёмнае насланьне завалакло яму вочы: усё было чорна, спалена, раскідана, зломана, скалечана, абязьвечана. Былі толькі адны асмалкі. Яшчэ нават сям-там курэў дымок з-пад галавешак. Ужо з гэтага месца ён бачыў, што дома яго таксама няма. Ледзьве дацягнуўся ён да роднага папялішча.
    — Дзе Аксеня? — было першым яго словам.
    Ніхто з суседзяў не ведаў, дзе дзелася Аксеня. Нямецкія самалёты бомбамі запалілі і зьмяшалі з зямлёй гэтае месца, і ўжо ў часе пажару зьбегся сюды з поля нямецкі парашутны дэсант. Гітлераўцы застрэлілі з аўтаматаў многа людзей. І палавіна гітлераўцаў шпарка прайшла к лесу і скрылася там. Другая палавіна дэсантнікаў шпарка абышла ўсе дамы, якія яшчэ не гарэлі, і пасьля, перад вечарам, таксама пайшла да таго самага лесу. Шмат хто з людзей бачыў, што гэтыя гітлераўцы павялі з сабой не калькі жанчын. А ці была сярод іх Аксеня — ніхто дакладна сказаць не мог. Позна ўвечары пачалі ісьці паўз сьвежае пажарышча, шасэйнай дарогай, нямецкія танкі. Да раніцы ўсё стала ціха. І як узышло сонца — сьпявалі лясныя птушкі і раставала ў летняй гарачыні смала на хвоях.
    Можа дзесяць разоў ён перапытваў у людзей пра ўсе гэтыя падзеі і хадзіў усё каля асмалкаў свайго дома і стагнаў:
    — Аксеня! Дзе Аксеня?
    На шосты дзень яго не відаць стала. Дні праходзілі адзін за адным, і ніхто яго нідзе не бачыў.
    — Немаведама куды дзеўся Кандрат Піліпчык, — гаварылі ўсе.
    Пачалі здагадвацца, што ён, мусіць, нічога нікому не сказаўшы, сышоў да сваёй старэйшай дачкі, якая была замужам далёка адсюль. Але гэта былі толькі здагадкі.
    Прайшла восень, і была зіма. Адзін тутэйшы чалавек варочаўся пехатой дадому здалёку, куды яго немцы загналі былі на работу. Ён захварэў, доўга валяўся без яды і без догляду ў бараку, і нарэшце пашанцавала яму выбрацца на дарогу. Ён цягнуўся ў свой бок і ў адной прыдарожнай вёсцы ўбачыў Кандрата Піліпчыка. Быў адліжны дзень. Пад сьнегам зьбіралася вада. Кандрат Піліпчык стаяў на панадворку адной хаты, прыпёршыся плячом да мокрага клёна. Ён курыў і кашляў. Убачыўшы чалавека са сваёй стараны, ён заварушыўся, рвануўся да яго і адразу сыпануў словамі:
    — Братка! Ці не чуваць што пра Аксеню? Можа якія сьляды дзе? Можа якая чутка прайшла?
    Чалавек нічога не чуў пра Аксеню, і Кандрат Піліпчык холадна спусьціў вочы ў зямлю і пачаў круціць новую папяросу. Такім парадкам чалавек прынёс у роднае месца навіну, што Кандрат Піліпчык сапраўды жыве ў сваёй старэйшай дачкі, і што курыць ён не тытунь, а нейкае так лісьце, і што ён вельмі пастарэў. Больш як калі раней кашляе, у яго зьявілася задышка, і падобна, што ён пачаў заікацца. А можа проста яму цяжка стала выгаворваць словы.
                                                                                  II
    Расказвалі ўсе, што камэндант гэтай глухой воласьці Эміль Кубке любіў пагаварыць. Быў ён тут камэндантам ужо доўгі час, з другой палавіны зімы, і ўжо як мае быць прыгледзеўся да ўсяго тут. Цераз дзесятае ў пятае ён мог гаварыць па-руску і часамі расказваў тутэйшым, як ён думаў, адсталым людзям, якія ў іх там у Германіі добрыя парадкі і ў гаспадарцы, і ў жыцьці. Ён верыў у Гітлера, як у бога, і лічыў, што тутэйшая зямля заваявана для Германіі назаўсёды. Мінулым летам ён нейк вызначыўся пры высадцы якраз у гэтым месцы дэсанта парашутыстаў, упаў у вока вышэйшаму за сябе начальству, быў пасьля паранены і цяпер крыху накульгваў і быў прысланы сюды за камэнданта. Ён быў лысы, і рэшткі валасоў састрыгаў самай нізкай машынкай. На камэнданцкім месцы пачаў круглець, і яму здавалася, што ён выконвае тут нейкую вялікую гістарычную місію і гэта, глыбока ў душах, разумеюць тутэйшыя людзі. Праўда, яны яго баяцца і не любяць, гэта адразу кідалася ў вочы. Кожны стараўся з ім не спатыкацца, але ён апраўдваў гэта вайной і пажарам, які быў тут тым летам пры высадцы дэсанта. І ён думаў, што пройдзе час, усё ўціхамірыцца, і людзі ўжывуцца ў свой стан германскай падлегласьці. Часамі яму здавалася, што ўсё ж такі тутэйшыя людзі маюць у сваіх душах да яго і пачуцьцё пэўнай увагі: яны вымушаны яго баяцца і ён стаіць над імі ўсімі вышэй. Ён меў асалоду адчуваць, што ўсе гэтыя людзі аддадзены яму пад поўную ўладу і што ён можа рабіць з кожным з іх, што сам захоча, і тады трымаўся з людзьмі проста, каб парысавацца — і перад імі, і перад самім сабой сваёй уладай. Улада была яму навіна, ніколі ў сваім жыцьці ён не меў ні над кім улады, ён быў да вайны дробным чыноўнікам у справе рахункаводзтва. Тое, што яго воласьць дагэтуль не была яшчэ над партызанскім нападам, ён ставіў у заслугу сваёй разумнай дзейнасьці. Ён сам таго не заўважаў, што нічога не разумее ў тым, што яго абкружвае, і калі яго людзі слухалі, спусьціўшы вочы ў зямлю, то ён думаў, што гэта толькі страх або тутэйшая сьвядомасьць сваёй нічога нявартасьці перад ім, такой высокай і выдатнай тут асобай.
    У пачатку вясны ён выпісаў да сябе з Германіі сваю жонку. Гэтая Эльза была намнога маладзейшая за яго, зусім яшчэ маладая, і ён не да канца ёй верыў. Ён нават пабойваўся яе жаночых капрызаў. І да яе прыезду ў яго было ўжо даволі чаго, каб прывесьці яе ў захапленьне і ў поўную лагоднасьць да сябе. У яго ўжо было шэсьць чамаданаў, туга напакаваных, і напакоўваліся яны з самага пачатку вайны. Эльза сапраўды аж закалацілася ад захапленьня. Яна цяпер адразу стала такой багатай франціхай, якой з роду не была. Яма сябе вельмі добра адчула ў гэтай невядомай ёй экзатычнай краіне, дзе ўсяго так многа і дзе так лёгка ўсё прыходзіць у рукі, што нават яе Эмілю прыйшоў чын камэнданта і неабмежаваная ўлада над людзьмі, а ёй самой шэсьць чамаданаў. І яна пачала пераймаць ад свайго мужа манеру рысавацца перад людзьмі і навучаць усіх або сваёй рысоўкай, або ўладным словам ці крыкам. Яна сябе адчувала так, быццам тутэйшыя людзі аніяк не маглі абысьціся без яе. І больш за ўсё яна захаплялася тутэйшымі вышыўкамі на сукенках з белага палатна.
                                                                              III
    Позьняй вясной Кандрат Піліпчык зьявіўся ў родны куток. Расказвалі, што ён быў такі ўжо стары, што мала каму верылася, што толькі год таму ён яшчэ на поўную сваю сілу цясьлярыў. Цяпер ён быў прысутулены, маўклівы, са спушчанымі ўніз вачыма. Кашаль душыў яго бесьперастанку, і ён ужо зусім не курыў. Здавалася, ён анямеў ад таго, толькі яму аднаму вядомага, болю, які няспынна тлеў у ім. Ён прыйшоў сюды пехатой, з ядлоўцавым кіем у руках, і перш за ўсё доўга стаяў перад зарослым лебядой і шчаўлюком печышчам свайго дома. Таксама, як і раней, білася праз кучу каменьняў нейкая ўпартая расьліна, але нешта цяжка цяпер чалавеку глядзець на яе. Як і век вечны раней, крычалі па прылесьсі дробныя птушкі, але іх галасы былі чужыя і непатрэбныя. Пасьля Кандрат Піліпчык абышоў увесь гэты кут і ў кожнага пытаўся, асьцярожна і нават баязьліва:
    — Пра Аксеню ніадкуль не чуць?
    Людзей тут ужо было мала. Здавалася, што ўсе малыя дзеці за год вельмі вырасьлі і зыначыліся. У хаце, якая асталася на сваім месцы, жыло па некалькі сем’яў. Каля рэчкі былі зямлянкі. Мужчын мала было відно. Кандрат Піліпчык прабадзяўся тут чатыры дні, і здавалася, што ён быццам адзеравянелы. Ён бачыў, што ніхто тут нікому ні на што не скардзіўся і ўсе моўчкі чагосьці чакалі. І цяжка было сказаць, якія ў яго намеры і ў якой меры жывуць у ім яго жывыя імкненьні.
    На пяты дзень прыйшоў паліцэйскі і павёў яго да Эміля Кубке. Кандрат Піліпчык назнаў гэтага паліцэйскага. Гэта быў недалёкі адгэтуль Сымон Шалуцька.
    — Нашто ты мяне вядзеш, — сказаў яму Кандрат Піліпчык, — нібы ты не ведаеш мяне?
    — Для камэнданта ты новы чалавек, — адказаў Шалуцька. — Ідзі.
    Нельга сказаць, што Кандрат Піліпчык перажываў у гэтыя моманты якую-небудзь трывогу: у яго ўжо даўно было роўнае пачуцьцё, гэта была прытупленасьць усёй яго істоты. Бадай што спакойна ён падышоў да камэнданцкага дома. Гэта быў будынак школы. Ганак пры гэтым доме быў зроблены яго, Піліпчыкавымі рукамі. Шалуцька правёў яго праз увесь дом калідорам і вывеў на дворык па той бок дома. Эміль Кубке без мундзіра, у шлейках, сядзеў за столікам пад густым вецьцем разгатай ігрушы. Эльза, маладая і павольная ў рухах, выйшла з дома сьледам за Кандратам Піліпчыкам і ўставілася ў яго нерухомымі вачыма. Відаць, гэты стары тутэйшы чалавек быў ёй незразумелым дзівам тут, на гэтай чужой ёй і невядомай зямлі. І тым больш яна зацікавілася гэтым старым, што ён раптам спыніў на ёй свае вочы, і вочы яго раптам загарэліся, ажылі. І ўвесь ён у момант вока зьмяніўся. Адразу сышла у нябыт яго атупеласьць, назаўсёды скончылася яго панурасьць. Здавалася, яго твар уздрыгануўся ўсімі сваімі рысамі, і рух гэты астаўся жыць на ім. Кандрат Піліпчык нічога перад сабой не бачыў, апроч гэтай бялявай немкі. Яна стаяла перад яго вачыма як жывы кашмар пражытага ім гэтага года. Эльза была ў вышыванай сукенцы з тонкага палатна.
    — Аксеніна сукенка, — прагаварыў, заікаючыся, Кандрат Піліпчык, і ўжо ніхто не мог утрымаць яго на адным месцы. Твар яго пабялеў, пасьля пачырванеў, і ён рушыў да Эльзы. З дзікім крыкам яна ўбегла ў дом. Кандрат Піліпчык узьбег на ганак і рвануў з усіх сіл дзьверы. Уся яго істота прагнула толькі аднаго: каб хоць што-небудзь трапілася пад рукі, што льга было б цяжка апусьціць на галаву гэтай вастраплечай немачкі. У гэтую хвіліну перапалоханы Эміль Кубке стрэліў Кандрату Піліпчыку ў плечы, і ён упаў мёртвы на ўваходзе ў калідор.
                                                                               IV
    Пра сьмерць Кандрата Піліпчыка стала вядома ў той жа дзень. Ужо да захаду сонца сярод жанчын ішла гаворка, што ў камэндантавай жонкі Аксеніны сукенкі. Адна жанчына, якую некалькі разоў раней прыганялі ў камэнданцкі дом мыць падлогу, расказала, што яна тады ўжо ўбачыла, як немка франціць у вішнёвай Аксенінай сукенцы, але пабаялася гэта каму-небудзь расказваць. Другая жанчына якраз учора бачыла, што немка сядзела на ганку ў вышытай Аксенінай сукенцы. Трэцяя жанчына з плачам пачала гаварыць, што ў немкі зялёная шаўковая сукенка яе маладзейшай дачкі. Знайшлася жанчына, якая ўкленчыла, згарнула рукі і пачала клясьці немку за тое, што яна носіць жоўтыя туфлі, тыя самыя, якія летась шыліся яе маладой незамужняй сястры. Адзін з тутэйшых людзей, ціхманы чалавек, сказаў:
    — Я гэтага Кубке памятаю, як ён шнырыў тут летась. Ён быў у тых самых дэсантніках.
    Назаўтра па зямлянках, па ўцалелых пунях — дзе толькі жылі людзі — ішла гаворка, што ў Кубке і яго жонкі ўсе тыя рэчы, якія прапалі тут летась у часе пажару і грабяжу. І раптам усё выбухнула наверх, тое, што было дагэтуль затоена ў душы. Быццам толькі цяпер у поўнай меры дайшлі да сьвядомасьці смутак і жальба па забітых дачках, па абязьвечаных дзецях. Са страшнай сілай кожны адчуў, што жыве як пад зямлёй. Было падобна, што дагэтуль людзі не маглі апамятацца ад грому раптоўнай навалы і толькі цяпер дайшлі да поўнай сьвядомасьці сваіх спраў. З меншым, як летась, парывам адчаю, але з глыбейшым горам, з прыгнечаньнем усёй душы пачалі плакаць і галасіць жанчыны па дзецях, па хатах, па ўсім тым, што было раней і чаго няма цяпер. Тут, у лесе, было такое месца, дзе з пескавой выдмы цягнуўся ўгару густы верас. Выявілася, што ў гэтым верасе ў леташнюю восень мокла пад дажджамі акрываўленая кофтачка Піліпчыкавай Аксені, у якой яна была ў той страшны дзень мінулага лета. Прыходзіў з зарэчнага боку чалавек і казаў, што па тым тыдні памёр яго хлопец, якога паліцэйскі быў зьбіў кулакамі ў канцы зімы, калі немцы забіралі аўчыны. Прыйшло двое людзей з мястэчка, якое ўваходзіла ў гэтую воласьць. Яны расказалі, што Піліпчыкава Аксеня была знойдзена мёртвая ў іхнім лесе перад самай мінулай зімой. У аднаго з гэтых людзей гітлераўцы забілі брата і забралі ўсю жончыну адзежу. Перад захадам прыйшла чутка, што паліцэйскія без труны і ўпотайкі, каб ніхто з людзей не бачыў, закапалі Кандрата Піліпчыка за камэнданцкім домам на куп’істым выгане. А адразу пасьля захаду сонца, на старой параконнай брычачцы, праехала аднекуль дадому бялявая Эльза. Яна была ў зялёнай сукенцы, і за ёю конна ехаў Сымон Шалуцька, які стараўся не глядзець у вочы людзям, якія трапляліся яму па дарозе. Эльза ж пазірала ўсім у твары, і жанчына крыкнула ёй усьлед:
    — Сучка! Ці скора напухнуць твае ногі ў туфлях маёй сястры?
    Неўзабаве выявілася, што двое местачкоўцаў і зарэчны чалавек не пайшлі дадому, а былі тут. Як сьцямнела, сярод леташніх асмалкаў пачаў зьбірацца натоўп жанчын і мужчын. Зарэчны чалавек пайшоў наперадзе. Усе бачылі, як ён дастаў з разоры ў агародзе вінтоўку. Двое тутэйшых мужчын выйшлі са сваіх пунь таксама з вінтоўкамі. Два местачкоўцы раптам сказалі ўсім не ісьці адразу к камэнданцкаму дому, а толькі тады, калі гэты дом пачне гарэць. І пасьля гэтага два местачкоўцы зьніклі. З імі пайшла жанчына, якая нядаўна кляла Эльзу за сястрыны туфлі, два тутэйшыя мужчыны з вінтоўкамі і зарэчны чалавек. Камэнданцкі дом пачаў гарэць толькі пасьля поўначы. Шэсьць паліцэйскіх выбегла з дома, і яны ўбачылі, што семы, які стаяў перад домам на варце, ляжыць мёртвы. Мужчыны далі залп з вінтовак. Чацьвёра паліцэйскіх упалі, два кінуліся ўцякаць. За імі пабеглі мужчыны. Натоўп жанчын з каламі і віламі кінуўся к дому. Адстрэльваючыся з рэвальвэра, Эміль Кубке стараўся прарвацца праз натоўп і цяжка параніў дзьвюх жанчын. Цяжкі кол з размаху апусьціўся на яго галаву, ён захістаўся і пабег у бок куп’істага выгану. З дзікім позіркам ашалелых вачэй Эльза ў той самай зялёнай сукенцы выскачыла з ахопленага полымем дома і пабегла сьледам за сваім Кубке. Але Кубке доўга бегчы не мог. Ён упаў, спатыкнуўшыся, на купіну. Яго ляжачага пранізалі віламі. Эльза выбегла к лесу і крычала і выла, чуючы, як натоўп жанчын бяжыць за ёю. У лесе яна сьціхла і стала кідацца паміж хвоямі. Яна раптам зьнікла ў цемені.
    — Яна тут недзе, — закрычала адна жанчына, — абкружым усё гэта месца.
    Зарэчны чалавек раптам зьявіўся тут і расставіў усіх шырокім кругам. Праз гадзіну пачало сьвітаць, і заўважылі, што Эльза сядзіць на разгалістай сухой старадрэвіне, прыхінуўшыся грудзьмі і тварам да ствала. Вострыя яе плечы дрыжалі. Адзічэлыя яе вочы бегалі па людзкіх тварах унізе пад дрэвам.
    — Злазь, сука! — пачула яна голас зьнізу.
    Яна ўздрыганулася і папаўзла вышэй. Каменьне паляцела ёй наўздагон, і адзін камень уцэліў ёй у патыліцу. Яна пакінула брацца вышэй, пачала асядаць на сукі. Жанчына стала на ніжэйшы сук і з размаху стукнула віламі па Эльзіных плячах. Эльза паехала ўніз, зачапілася зялёнай сукенкай за сухое гольле і павісла галавой уніз. Яна яшчэ жыла некалькі хвілін і кончылася так, быццам задушылася сваім уласным горлам. Натоўп стаяў навакол яе. Узышло сонца, і зарэчны чалавек прывёў аднекуль жывога Сымона Шалуцьку. Адзін местачковец сказаў перад натоўпам:
    — Цяпер усе за мной, у трэці зарэчны лес, хто хоча ўзяць зброю. Мужчыны і жанчыны! І слухаць, што я казаць буду.
    Сымон Шалуцька хацеў кінуцца на калені, але яго штурханулі ісьці.
    Праз некалькі хвілін гэтае месца апусьцела. Дзень прайшоў к вечару. Перад захадам сонца схмурнела, і ўзьняўся вецер. Зьбіралася к начы на дождж. Зашумеў лес. Чуўся скрып гольля, якое адцягвалася ўніз апруцянелай Эльзай у зялёнай сукенцы. Бялявыя валасы яе зьвісьлі, і ўся яна размахвалася ў такт сухому скрыпу.
    /Кузьма Чорны. Збор твораў у 8 тамах. Т. 2. Мінск. 1972. С. 370-379./




Отправить комментарий